“एउटा नदी, हजारौँ सम्झना र एउटा कहालीलाग्दो विपत्ति । त्रिशूलीसँग जोडिएको शैशबकाल, आफ्नै माटोको पीँडा र प्रभावित परिवारको मौन आवाजलाई सङ्गीतमा उतार्दै साहस शाक्यले ल्याएका छन्—‘मेरो त्रिशूली’।”
काठमाडौं – नदीको पनि आफ्नै आवाज हुन्छ । कहिले त्यो आवाज सुमधुर लाग्छ, कलकल बगिरहेको कञ्चन अनि मनमोहक ! अनि कहिले त्यो आवाज किनारमा खेलिरहेका बालबालिकाको हाँसोमा सुनिन्छ, कहिले बृद्धा भएका बाआमाको खुशीमा सुनिन्छ । कहिले माछा मारिरहेका मानिसका आशामा एउटाआवाज भेटिन्छ ।
तर, कहिलेकाहीँ त्यही आवाज अचानक बदलिन्छ–“गर्जनमा, भेलमा र विनाशको चीत्कारमा ! हो, त्रिशूली पनि त्यस्तै नदी हो । यसले नुवाकोट र आसपासका भूगोलका मानिसलाई केवल पानी दिएको छैन, जीवन दिएको छ । पुस्तौँका सम्झना बोकेको छ । कसैको शैशबकाल यसकै नदिको किनारमा बितेको छ, कसैको प्रेमकथा यसकै छेउमा सुरु भएको छ, कसैको जीविकोपार्जन यसैसँग जोडिएको छ ।
तर, प्राकृतिक विपत्तिको एउटा क्षणले यही परिचित त्रिशूलीलाई धेरै परिवारका लागि पीँडाको नाम बनाइदियो । घर–आँगनमा सन्नाटा छायो । कतिपय परिवारले प्रियजन गुमाए । कतिपयले आफ्नो सम्पत्ति र जीवनभरको कमाइ गुमाए । अनि त्रिशूलीसँग जोडिएका पुराना ती खुसीका सम्झनाहरू अचानक पीँडादायी स्मृतिमा बदलिन पुगे ।
यही पीँडा, यही सम्झना र त्यसपछि फेरि उठ्ने मानवीय साहसलाई सङ्गीतमा उतारेर सङ्गीतकर्मी “साहस शाक्यले ‘मेरो त्रिशूली’” सार्वजनिक गरेका छन् ।
यो गीत एउटा नदीको कथा मात्र होइन । यो एउटा भूगोलको कथा हो । यो आफ्ना मानिसहरूको कथा हो । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण–यो विपत्तिपछि पनि जीवन अघि बढ्छ भन्ने आशाको कथा हो ।
“जब आफ्नै ठाउँको पीँडाको गीत बन्छ” साहस शाक्यका लागि त्रिशूली टाढाको कुनै नदी होइन । नुवाकोटमा जन्मिएका शाक्यले आफ्नो शैशबकालदेखि युवावस्थासम्मको लामो समय त्यही भूगोलमा बिताएका छन् । उनको जीवनका प्रारम्भिक सम्झना त्यही माटोसँग जोडिएका छ । साङ्गीतिक यात्राको सुरुवाती संघर्ष पनि यहि नुवाकोटबाटै सुरु भयो । त्यसैले त्रिशूलीमा आएको विपत्तिको पीँडा उनले अरू कसैले सुनाएको कथाजस्तो मात्र महसुस गरेनन् । त्यो ठाउँमा उनको आफ्नै कथा थियो । आफ्नै शैशबकालसँग जोडिएको नदी थियो । आफूले चिनेको भूगोलमा मानिसहरूले भोगेको दुःख थियो ।
सायद यही भावनात्मक सम्बन्धले उनलाई एउटा प्रश्नतिर पु¥यायो– “यो पीँडालाई कसरी आवाज दिने ?” उनको उत्तर थियो—सङ्गीत । शब्दमार्फत पीँडा बोलाउने, धुनमार्फत सम्झना जगाउने र स्वरमार्फत आशा बाँड्ने प्रयासका रूपमा ‘मेरो त्रिशूली’ जन्मिएको हो ।
गीतमा त्रिशूलीसँग जोडिएका पुराना दिनहरूको सम्झना छ । विपत्तिले दिएको चोट छ । बिछोडको पीँडा छ । तर त्यही पीँडाको बीचमा फेरि जीवन फर्किने आशा अनि विश्वास पनि छ । त्यसैले गीतको भाव अन्ततः निराशामा पुगेर रोकिँदैन । बरु एउटा आशावादी वाक्यमा पुग्छ–“फेरि त्रिशूली हाँस्नेछ । ”
त्रिशूली केवल नदी होइन, यो एउटा स्मृतिको एउटा अध्याय हो । नेपालका धेरै नदीहरूजस्तै त्रिशूली पनि भूगोलको सीमाभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेको सभ्यताको प्रतिक हो । यससँग मानिसको दैनिकी जोडिएको छ । यात्रासँग जोडिएको छ । पर्यटनसँग जोडिएको छ । संस्कृतिसँग जोडिएको छ । अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिसका व्यक्तिगत स्मृतिहरूसँग जोडिएको छ । अनन्तकालका लागी ।
त्यसैले एउटा प्राकृतिक विपत्तिले नदीको बहाव मात्र परिवर्तन गर्दैन । त्यसले मानिसको स्मृतिको अर्थ पनि बदलिदिन्छ । हिजोसम्म जहाँ बाल्यकाल सम्झिन्थे, आज त्यही ठाउँमा विपत्तिको दृश्य सम्झनुपर्ने अवस्था आउको छ । धुमिल स्मृति हैन विकराल स्पष्ट तस्वीरका साथमा ।
शाक्यको ‘मेरो त्रिशूली’ यही स्मृतिको दोहोरोपनमा उभिएको गीत हो । एउटा त्रिशूली छ, जसले शैशबकालका खुसीहरू बोकेको थियो । अनि अर्को त्रिशूली छ, जसले विपत्तिको कहालीलाग्दो दृश्य देखायो ।
तर, शाक्यले गीतमार्फत यी दुई त्रिशूलीलाई अलग गरेका छैनन् । बरु विगत, वर्तमान र भविष्यलाई एउटै भावनात्मक यात्रामा जोड्ने प्रयास गरेका छन् । त्यसैले गीत सुन्दा केवल विपत्तिको पीँडा मात्र महसुस हुँदैन । त्यससँगै एउटा प्रश्न पनि उठ्छ “के हामी फेरि उही मुस्कान फर्काउन सक्छौँ ?” गीतको उत्तर सकारात्मक छ ।
नेपाली सङ्गीत क्षेत्रमा दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि सक्रिय साहस शाक्यका लागि ‘मेरो त्रिशूली’ अर्को एउटा गीत मात्र होइन, आफ्नै जीवनसँग जोडिएको सिर्जना पनि हो ।
शाक्य सङ्गीत संयोजकका रूपमा विशेष परिचित छन् । आधुनिक, पप, लोकलगायत विभिन्न विधाका सक्रिय शाक्यले चलचित्र तथा पाश्र्व सङ्गीतमा पनि उनको उत्तिकै सक्रियता रहँदै आएको छ । उनले हजारौको संख्यामा गीतहरुमा सङ्गीत संयोजन गरिसकेको बताइन्छ । लामो समय देखी अरूका गीतलाई धुन, संरचना र ध्वनिको माध्यमबाट पूर्णता दिँदै आएका शाक्यले ‘मेरो त्रिशूली’मा भने आफ्नै अनुभूति केन्द्रमा राखेका छन् ।
गीतको शब्द, सङ्गीत, सङ्गीत संयोजन, स्वर र मिक्सिङ–मास्टरिङ पनि उनकै रहेको छ । नुवाकोटमै जन्मिएका शाक्यको त्रिशुलीसँगको भावनात्मक जोडाईले पनि गीतलाई अझ उच्चकोटीको बनाएको छ ।
गीत सुन्दा एउटा सङ्गीतकर्मीले सिर्जना गरेको गीतभन्दा बढी एउटा व्यक्तिले आफ्नो ठाउँ, आफ्नो स्मृति र आफ्ना मानिसहरूप्रति व्यक्त गरेको भावनात्मक पत्रजस्तो अनुभूति हुन्छ ।
त्यो पत्र त्रिशूलीलाई लेखिएको छ । त्यो पत्र नुवाकोटलाई लेखिएको छ र त्यो पत्र ती परिवारलाई लेखिएको छ, जसका लागि प्राकृतिक विपत्तिले जीवनको एउटा अध्याय नै बदलिदिएको छ ।
‘मेरो त्रिशूली’को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक उद्देश्य पनि हो । विपत्ति भएपछि केही दिनसम्म समाचारमा चर्चा हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा तस्वीर र भिडियोहरू फैलिन्छन् । राहत र उद्धारका आवाजहरू उठ्छन् । राजनितक खिचातनी पनि हुन्छ । एक आपसमा दोषरोपण पनि गर्दछन् अनि समय बित्दै जाँदा समाचार देखी सवै कुराको प्राथमिकता फेरिन्छ । तर प्रभावित परिवारको जीवन भने त्यति छिटो सामान्य हुने छैन र हुँदैन पनि ।
उनीहरूको दुःख लामो हुन्छ । घर पुनर्निर्माण गर्न समय लाग्छ । जीविका पुनः सुरु गर्न समय लाग्छ । प्रियजन गुमाएको पीँडा त झन् समयले पनि पूर्ण रूपमा मेटाउन सक्दैन । यो घाउ निको हुन लामो समय लाग्छ ।
यही कारण गीतमार्फत त्रिशूली बाढी तथा प्राकृतिक विपत्तिबाट प्रभावित परिवारको अवस्था देशभित्र मात्र होइन, विश्वभर पु¥याउने प्रयास शाक्यले गरेका छन् । यस गीतलाई मार्फत शाक्यले विश्वका विभिन्न देशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म यो आवाज पु¥याउने उद्देश्य राखेका छन् ।
साथै, प्रभावित परिवारका लागि आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्न सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीलाई आह्वान गरिएको छ । अर्थात् गीत यहाँ आएर मात्र सकिँदैन । गीत सुन्ने मानिससम्म पुगेर गीतको भावनात्मक पक्षले अर्को यात्रा सुरु गर्दछ । कसैले गीत सुनेर प्रभावित परिवारलाई सम्झिन सक्छन । कसैले सहयोग गर्न सक्छन । कसैले त्रिशूलीको कथा आफ्नो समुदायमा पु¥याउन सक्छन । र, यसरी एउटा गीत सामाजिक स्मृतिको माध्यम बन्न सक्छ ।
“सुदेश्ना इन्टरटेनमेन्ट” मार्फत सार्वजानिक गीतको दृश्यात्मक पक्षलाई क्यामेरामार्फत अनन्त अजयले आकार दिएका छन् । भिडियो सम्पादन बिरेन्द्र भाट “बिपिन” ले गरेका छन् । गीतको भिडियोले पनि सिर्जनाको भावलाई दृश्यमा विस्तार गर्ने प्रयास गरेको पाईन्छ ।
जहाँ शब्दले भन्न नसकेको कुरा दृश्यले बोल्छ, त्यहाँ नदी आफैँ एउटा पात्र बन्छ । किनार, पानी, भूगोल र मानिसका अनुहारहरूले गीतभित्रको भावलाई अझ गहिरो बनाउने प्रयास गर्छन् । किनभने विपत्तिको कथा केवल तथ्यांकले मात्र पूर्ण हुँदैन । कति घर प्रभावित भए भन्ने तथ्यांक महत्वपूर्ण छ । कति परिवारले क्षति बेहोरे भन्ने तथ्यांक पनि महत्वपूर्ण छ । तर त्यसको पछाडि रहेको एउटा आमाको आँसु, एउटा बालकको डर, एउटा परिवारको खाली आँगन र एउटा गाउँको मौनता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । ‘मेरो त्रिशूली’ले त्यही मानवीय पक्षलाई समात्न खोजेको छ ।
विपत्तिपछि पनि बाँकी रहन्छ—आशा, प्राकृतिक विपत्तिले मानिसको जीवनलाई एकैपटक तहसनहस पार्न सक्छ । तर त्यसपछि मानिस फेरि उठ्छ । ढलेको घर फेरि बनाउँछ । बगर बनेको जमिनमा फेरि खेती गर्छ । हराएको बाटो फेरि खोज्छ । र आँसु पुछ्दै जीवनलाई अगाडि बढाउँछ । यही मानवीय स्वभाव ‘मेरो त्रिशूली’को मूल भाव हो ।
गीतले विपत्तिलाई बिर्सन भनेको छैन । पीँडालाई छोप्न पनि खोजेको छैन । बरु पीँडालाई सम्झँदै त्यसबाट अघि बढ्ने साहस खोजेको छ ।
“फेरि त्रिशूली हाँस्नेछ ।” यो केवल एउटा गीतको लाइन मात्र होइन । यो त्रिशूलीसँग जीवन जोडिएका मानिसहरूको साझा आशा बन्न सक्ने उद्घोष् हो । गीतले, हिजो जहाँ पानी बगेको थियो, त्यही ठाउँमा भोलि फेरि जीवन बग्नेछ । हिजो जहाँ सन्नाटा थियो, त्यहाँ फेरि बालबालिकाको हाँसो सुनिन सक्छ । हिजो जहाँ आँसु थियो, त्यहाँ फेरि उत्सव आउन सक्छ । र त्यस दिन त्रिशूली फेरि उही पुरानो नदीजस्तै देखिन सक्छ “मानिसका कथा बोकेर, सम्झनाहरू बोकेर र नयाँ सपना र आशाहरू बोकेर ।” एक दिन पक्कै उज्याले छाउनेछ भनने भावलाई ब्यक्त गरेको पाईन्छ ।
साहस शाक्यको ‘मेरो त्रिशूली’लाई गीतभन्दा परको एउटा आवाजको रूपमा सुन्न सकिन्छ । तर त्यसलाई त्यतिमै सीमित गर्दा यसको भावको एउटा महत्वपूर्ण पाटो छुट्न सक्छ । यो एउटा कलाकारले आफ्नो जन्मभूमिसँग गरेको संवाद हो । आफ्नो बाल्यकालसँग गरेको संवाद हो । प्राकृतिक विपत्तिमा पीँडित भएका मानिसहरूप्रति व्यक्त गरिएको संवेदना हो । र आगामी भविष्यप्रतिको चिन्ता, आशा र विश्वास पनि हो ।
निश्चयनै सङ्गीतले नदीको बाढी रोक्न सक्दैन । हराएको घर तत्काल फर्काउन सक्दैन । गुमेको जीवन फिर्ता ल्याउन सक्दैन । तर सङ्गीतले एउटा काम अवश्य गर्न सक्छ, – “पीँडालाई आवाज दिन सक्छ ।” र कहिलेकाहीँ आवाज नै सहयोगको पहिलो सुरुवात बन्न सक्छ ।
हो, ‘मेरो त्रिशूली’ त्यही आवाज बन्ने सानो प्रयास हो । त्रिशूलीले धेरै कुरा बगाएर लगेको होला । तर मानिसका सम्झना बगाएर लैजान सक्दैन । ती सम्झना अब शब्दमा छन् । धुनमा छन् । स्वरमा छन् । र एउटा गीत बनेर संसारभर फैलिँदै छ ।
– माधब राज खरेल
